یکی از ویژگیهایی که والدین دوست دارند فرزندانشان در بزرگسالی از آن برخوردار باشند، ” مسئولیتپذیری ” است. البته مسئولیتپذیری، معانی متفاوتی دارد، از جمله:
- قابل اعتماد بودن برای دیگران طوری که در اصطلاح عامیانه بتوانند روی فرد حساب کنند
- پایبندی به قول و توافقات و انجام تعهدات
- پاسخگو بودن برای رفتار خود و پذیرش مسئولیت اشتباهات
- عضوی کمک کننده در خانواده و جامعه بودن
مسئولیت پذیر بودن کلید موفقیت افراد چه در مدرسه و چه در دنیای بزرگسالی و یکی از مهمترین عوامل پیشرفت در زندگی شخصی و کاری است.
مثل همیشه تربیت فرزندان مسئولیتپذیر بر عهده والدین است. این پدر و مادر هستند که میتوانند به فرزندان خود بیاموزند که نسبت به وظایف خود آگاه باشند. کودکان به راهنمایی، حمایت و آموزش والدین نیاز دارند، تا بتوانند یاد بگیرند که چگونه مسئولیت پذیر باشند. بهتر است بگوییم وظیفهشناس شدن کودکان مانند یک پازل است که قطعههای مختلفی دارد. این پازل نیاز به یک بستر و طرح قبلی دارد که والدین آن را میسازند. با ما همراه باشید تا در ادامه مقاله به چگونگی آموزش یادگیری مهارتهایی که منجر به ایجاد مسئولیت پذیری در کودکان میشود، بپردازیم.
ما در نقش والدین، تأثیر قابل توجهی بر مسئولیتپذیری فرزندانمان داریم. از زمانی که فرزندمان به دنیا میآید، ما در شکلدهی به ارزشها، رفتارها و تفکرات او نقش اساسی داریم. این تربیت و شیوههایی که ما به کودک خود ارائه میدهیم، به طور مستقیم بر تواناییهای مسئولیتپذیری او تأثیر میگذارد.
ما باید با ارائه مثالهای مناسب از مسئولیتپذیری، به کودکمان یاد دهیم که چگونه به تعهدهای خود پایبند باشد. این مثالها میتواند شامل کارهای روزمره مانند مراقبت از اشیاء شخصی یا انجام کارهای خانه باشد. همچنین، بحثها و گفتگوهای خانوادگی در مورد اهمیت تعهد به وظایف، مفهوم مسئولیتپذیری را بیشتر برای فرزند ما قابل درک میکند.
ما میتوانیم با تشویق کردن فرزندانمان مسئولیتپذیری آنها را تقویت کنیم. وقتی ما تلاشها و تعهدات فرزندمان برای مسئولیتپذیری را تشویق میکنیم، کودک حس میکند که کاری که انجام داده است مهم و تاثیرگذار بوده؛ چرا که کودکان از انجام کارهایی که احساس کنند مهم نیست، بدشان میآید ولی ما میتوانیم با تشویق کردن به کارشان ارزش ببخشیم.
همچنین، ارتباط با دیگر اعضای خانواده نقش مهمی در توسعه مسئولیتپذیری دارد. وقتی که کودکان به درستی با اطرافیان ارتباط برقرار میکنند و به نظر دیگران احترام میگذارند، مسئولیتپذیری آنها نیز بهبود مییابد.
مسئولیت چیست؟
درک مفهوم مسئولیت برای بچه ها میتواند چالش برانگیز باشد. مفهوم مسئولیت برای کودکان به معنای تعهد و تکلیفی است که آنها در انجام وظایف، اعمال و رفتارهای خود به آن پایبند میکنند. مسئولیت در کودکان نشاندهنده این است که آنها توانایی قبول کردن اثرات کارهای خود، قبول کردن تعهدات و به عهده گرفتن یک سری از وظایف را دارند.
مسئولیت برای کودکانمان به معنای نشان دادن احترام به اشیاء شخصی، تعهد به انجام تکالیف مدرسه و خانه، رعایت قوانین و مقررات و نیز ارتباط مسئولانه با دیگران است. این مفهوم به فرزندانمان کمک میکند تا در جامعه بهترین خود باشند و بتوانند در موقعیتهای مختلف تصمیم درست بگیرند.
برای آسانتر درک کردن مفهوم مسئولیتپذیری،میتوان آن را به سه بخش محدود کرد و یک چک لیست سریع و آسان ایجاد کرد تا به بچهها در درک معنای مسئولیتپذیری کمک کرد. در ساده ترین شکل، تعریف مسئولیت به این صورت است:
- باید قابل اعتماد باشد.
- در موقعیت های مختلف تصمیمگیریهای درست و دقیق داشته باشد.
- کارهایی را که انجام داده است، بپذیرد و عواقب آن را قبول کند.
داشتن همه این ویژگیها میتواند به ایجاد موفقیت شخصی، تحصیلی و مالی در آینده به فرزندانمان کمک کند.
آموزش مسئولیت پذیری به فرزندان
وقتی میخواهیم مسئولیت پذیری را به کودکمان آموزش دهیم، باید بدانیم که این کار به یکباره انجام نمیشود بلکه یک دوره زمانی را باید صرف این کار کنیم. باید سعی کنیم از زمانی که فرزندانمان کوچک و قابل انعطاف هستند شروع کنیم و گامهای کوچکی برداریم تا اهمیت مسئولیت شخصی را به آنها بیاموزیم. ما میتوانیم این کار را به چند روش مختلف انجام دهیم، از جمله:
- الگو مناسب برای رفتار مسئولانه باشیم.
برای اینکه به فرزندانمان یاد بدهیم که چگونه به فردی مسئولیت پذیر تبدیل شوند، باید خودمان فردی مسئولیت پذیر باشیم. فرزندان ما بسیاری از رفتارهای خود را بر اساس نحوه تعامل ما با اطرافیانمان یاد میگیرند. ویژگیهای مسئولیتپذیری را که میخواهید آنها یاد بگیرند، باید با مثال زدن در مغزشان فروکنیم.
برای مثال، اگر میخواهیم زبالهها دور ریخته شوند، همیشه به یاد داشته باشیم که زبالههای خود را دور بریزیم و توضیح دهیم که چرا انجام این کار مهم است. باید در مورد چرایی پشت هر چیزی توضیح دهیم. توضیح دهیم که چرا دور ریختن زبالهها نه تنها برای محیط زیست مهم است بلکه انتخابی مسئولانه برای خود و دیگران است. - به فرزندامان اجازه دهیم تا درک خود را نشان دهند.
در حالی که الگوبرداری از رفتارهای مسئولانه ما میتواند زمینه را برای کودکمان فراهم کند، ضروری است که به او اجازه دهیم نشان دهد که میتواند مسئولیت پذیر باشد. ما میدانیم که مسئولیت دادن به آنها در سنین پایین ترسناک است، اما آنها واقعاً نمیتوانند یاد بگیرند که چگونه پاسخگو باشند مگر اینکه به آنها اجازه دهیم کاری را انجام دهند و در عمل انجام شده قرار گیرند.
به جای دور ریختن زباله هایشان، بگذاریم خودشان آن را دور بریزند. باید مطمئن باشیم که میدانند چرا این کار مسئولیت آنها است. خیلی از اوقات بدون این که ما متوجه باشیم، خودشان کاری که باید را انجام میدهند تا نشان دهند که بزرگ شده اند.
کودکان از چه سنی میتوانند مسئولیتپذیری را بیاموزند؟
برخی از ما ممکن است بر این باور باشیم که فرزندمان برای پذیرفتن مسئولیتها بسیار کوچک است، اما لزوماً اینطور نیست:
یک سالگی: کودک میتواند از حدود یک سالگی شروع به انجام کارهای روزمره کنند، مانند بلند کردن بازوهای خود برای مادر در هنگام پوشیدن پیراهن، درآوردن شلوار و باز کردن دکمهها. همچنین میتوانیم به آنها آموزش دهیم که بعد از بازی وسایل خود را مرتب کنند. کودکان قادر به درک و پیروی از دستورالعمل های ساده هستند. آنها یاد میگیرند که افراد اطراف خود را درک کنند. آنها شروع به ایجاد احساس خود میکنند و باید مسئولیتهای اساسی را بدانند. زمان آموزش دادن از همان کودکی است.
دو تا سه سالگی: کودکان در این سن شروع به تعاملات اجتماعی و مسئولیتهایی میکنند، مانند کارهای روزمره، از جمله غذا خوردن، مسواک زدن، استفاده از توالت، کمک به والدین برای جمع کردن وسایل، انجام کارهای ساده خانه. شروع به ایجاد دوستی کنند، بنابراین آنها باید نقش ها و مسئولیت های خود را درک کنند، مانند یادگیری اشتراکگذاری و بازی کردن به نوبت. این نوعی مسئولیت اجتماعی است. کودکان در این گروه سنی در داخل و خارج از خانه مسئولیتهای اجتماعی دارند.
12 راهکار برای تربیت فرزندان مسئولیتپذیر
ما اگر احساس میکنیم الان وقتش است که کودکمان مسئولیت پذیری را یادبگیرد باید وظایفی را به او محول کنیم، باید بگذاریم خودشان تجربه کنند. باید از دور حواسمان باشد آنها را تنها رها نکنیم، بالاخره بچه هستند. میتوانیم با انتخاب یکی از فعالیتهای زیر و پیروی از این دستورالعملها، آنها را برای انجام وظایف آماده کنیم:
- به آنها کارهای ساده بدهیم تا برای موفق شدن در آن کار تلاش کنند.
- در صورت نیاز برای کمک در دسترس باشیم.
- برای نظارت بر پیشرفتشان، آنها را به طور منظم چک کنیم.
در اینجا چهار فعالیت وجود دارد که به فرزندان ما کمک میکند اهمیت مسئولیت شخصی را بیاموزند. حتما یکی را باید انتخاب کنیم که برای سن کودکان ما مناسب باشد:
1-مسئولیتپذیری را از کودکی به فرزندانمان آموزش دهیم.
بهترین زمان آموزش مسئولیتپذیری به فرزندان از دوران کودکی است. زمانی که فرزندانمان کودکانی نوپا هستند. اگر تا سنین بالا از دادن مسئولیت به فرزندانمان غفلت کنیم، دیگر نمیتوانید ناگهان از مثلا سن نوجوانی از او بخواهید وظیفهای را بر عهده بگیرید، نمیداند این مسئولیت را چگونه باید انجام دهد. سپردن وظایف و مسئولیتهای کوچک از کودکی به فرزند در تربیت فرزندی مسئولیتپذیر ما را یاری میکند.
2-مشارکت فرزندان در کارهای خانه
کارهای خانه عرصه مناسبی برای تربیت فرزندان مسئولیتپذیر است. بهتر است در هنگام انجام کارهای خانه، غرغر نکنیم، بلکه لبخند زده و از فرزندانمان دعوت به همکاری کنیم. البته سپردن کارهای خانه به فرزندمان باید تحت نظارت ما باشد. در این صورت هیچ خطری از لحاظ جسمی مانند بریدن دست با چاقو یا به لحاظ روانی او را تهدید نکند.
زمانی که فرزندمان در کارهای خانه مشارکت دارد، این فرصت را یافته که وظیفهای را بر عهده گرفته تا آن را تا انتها انجام دهد. مشارکت فرزندان در کارها باعث میشود هم مسئولیتپذیرتر شوند و هم اینکه اعتمادبه نفس آنها بالا رود.
3-راههای مسئولیت گریزی فرزندمان را مسدود کنیم.
اگر فرزندمان از انجام مسئولیتی که به او سپردهایم با این بهانه که “بلد نیستم” شانه خالی کرد، باید به جای غر زدن با او هوشمندانه رفتار کنیم، به این صورت که مسئولیتهای فردی را با آموزش انجام آن به فرزندمان آموزش دهیم.
4-برای فرزند خود یک الگوی مسئولیتپذیر باشیم.
فرزندانمان لحظه به لحظه رفتارهای ما را میبینند، و طوطیوار رفتارهای ما را تقلید میکنند. پس اگر میخواهیم فرزندی مسئولیتپذیر داشته باشیم، باید خود نیز مسئولیتپذیر باشیم، باید قابل اعتماد باشیم، باید مسئولیت رفتارهای اشتباه خود را بپذیریم و بابت آن غذرخواهی کنیم. تاکید میشود عذرخواهی کردن و پذیرفتن اشتباه یک اقدام بسیار موثر در تربیت فرزندان مسئولیتپذیر است.
بنابراین اگر فرزندمان ما را در حال انجام کارهایی ببیند که حاکی از مسئولیتپذیری ما است، به احتمال زیاد او نیز آن کار را انجام خواهد داد. پس کاری که از فرزند خود انتظار داریم، اول باید خود انجام دهیم.
5- برای سپردن مسئولیت، دستوری با فرزندمان صحبت نکنیم.
ما قرار است فرزندمان را برای ورود به دوره بزرگسالی تربیت کنیم و از او یک فرد متعهد و وظیفهشناس بسازیم. در این مواقع لحن و بیانی که هنگام ارائه وظایف به کودک داریم، تعیین میکنیم با ما همراهی کند یا برعکس از مسئولیتی که بر عهده او گذاشتیم، شانه خالی کند. مثلا به جای اینکه شب موقع خواب سر او فریاد بزنیم، دندونات رو مسواک بزن! باید از او بپرسیم: چه کارهایی باید قبل از خواب باید انجام دهد؟
6- از قانون مادربزرگ استفاده کنیم.
قانون مادربزرگ روشن میکند که خانواده ما قوانینی دارد که همه باید از آن پیروی کنند. قانون مادربزرگ برای تشویق رفتار مسئولانه استفاده میشود. قانون مادربزرگ به جای صدور اولتیماتوم سختگیرانه «اگر این کار را نکنی، پس نمیتوانی …» از این استراتژی استفاده میکند « وقتی مسئولیتی را که داری انجام دادی، میتوانی کاری که میخواهی انجام دهی» برای مثال اگر فرزندمان گفت: «میخواهم الان بازی کنم» باید بگوئیم «زمانی که تکالیفت رو انجام دادی، میتونی بازی کنی»
فراموش نکنیم که به فرزندمان رشوه ندهیم تا رفتاری معقول داشته باشد. رشوه دادن به کودک این احتمال را افزایش میدهد که او بابت انجام مسئولیتهایش از ما تقاضای رشوه کند.
7-بابت رفتارهای مسئولانه کودک، او را تشویق کنید.
زمانی که فرزندمان را بابت رفتارهای مسئولانه تحسین میکنیم به او این پیام را میدهیم که تلاشهای او قابل قدردانی است. اما هرگز تحسین کردن را با پاداش دادن اشتباه نگیریم. اشتباه است اگر تصور کنیم که یک سیستم پاداش محور، مسئولیتپذیری فرزندمان را افزایش میدهد. این راهکار، شاید در طفولیت او موثر باشد، اما به محض ورود به جامعه، بابت بعضی از رفتارها، مورد تحسین قرار نمیگیرد، آنگاه دچار احساس سرخوردگی و بیارزشی میشود.
8-کودک باید پیامدهای بیمسئولیتی خود را تجربه کند.
زمانی که یک وظیفه به کودک سپرده میشود به او توضیح دهیم که انجام ندادن آن کار چه عواقبی دارد. درباره وظایفی که انجام داده به او بازخورد شفاف و ملموس بدهیم. دقیقا به او بگوئیم کدام کار را خوب انجام داده و کدام کار به تلاش بیشتر نیاز دارد و سپس به او فرصت دهیم تا اشکال خود را برطرف کند. اگر عواقب یک مسئولیت خطرناک نیست، اجازه دهیم فرزندمان با آن مواجه شود. برای مثال اگر مسئولیت گذاشتن کتابها در کیف مدرسه بر عهده خود اوست و این کار را انجام نمیدهد، اجازه دهید یک روز به همان صورت به مدرسه برود. او در مدرسه حتما با مشکل مواجه خواهد شد، اما بعد از این تجربه، این موضوع دیگر تکرار نخواهد شد.
روانشناس بالینی الکس برزوی میگوید: «والدین میترسند که اجازه دهند بچهها رنج بکشند، غمگین یا عصبانی شوند، اما اگر همیشه مشکلات بچهها را حل کنیم، آنها یاد نمیگیرند که وقتی بزرگ میشوند مسئولیت پذیر باشند.»
9-به آنها اجازه دهیم از یک حیوان خانگی مراقبت کنند.
اگریک دوست پشمالو در خانه داریم این بهترین فرصت است تا به کودکمان مسئولیت پذیری را آموزش دهیم. باید به فرزندمان اجازه دهیم مراقب اصلی حیوان خانگی ما باشد. ابتدا باید بداند که چه قدر و چند بار در روز به او غذا بدهد. هنگامی که بر برنامه غذایی تسلط یافت، سایر مسئولیتهای مرتبط با حیوان خانگی مانند راه رفتن یا تمیز کردن کاسه را باید اضافه کنیم.
اما اگر در خانه حیوان خانگی نداریم ، میتوانیم برای فرزندمان یک ماهی خانگی بخریم. او میتواند به ماهیها غذا بدهند و مطمئن شود که آب تمیز میماند.
البته حتما ترسهای کودک یا آلرژهای او را نسبت به حیوانات باید در نظر بگیریم. اگر هم حیوانی مریض شد و از دست رفت نباید این اتفاق را به کودک نسبت داد. در این مواقع باید به او توضیح دهیم که وظایفش را به طور کامل انجام داده است.
10-ارزش پول و خرج کردن را به فرزند خود یاد بدهیم.
بچه ها چون هنوز مجبور به خرید و پرداخت هزینه نشدهاند، درکی از پول ندارند و پول برای بچه ها مانند یک راز است.میتوانیم با سپردن چند کار کوچک که در آن با پول درگیر شوند، ارزش پول را برایشان بازکنیم.
به عنوان مثال، زمانی که در فروشگاه مواد غذایی هستیم، به فرزندمان بگوییم که می خواهیم مقدار مشخصی پول را برای خرید یک کالا خرج کنیم (مانند سبزیجات یا غلات ). باید از آنها بخواهیم تا در پیدا کردن کالای مناسب برای خرید به ما کمک کنند .انجام این کار میتواند به آنها کمک کند تا بودجه را درک کنند.
11-یک جدول برنامهریزی روزانه برای کودک آماده کنیم.
میتوانیم یک جدول بصری برای کودک خود آماده کنیم و آن را در جایی مانند درب یخچال آویزان کنیم. این برنامه شامل کارها و مسئولیتهای کودک در طول یک هفته به صورت روزانه باشد. این جدولها به کودک کمک میکنند که چه چیزی از آنها انتظار دارید. البته این کار را باید به همراه کودک انجام داده و او را در تصمیمگیری مشارکت دهیم. او با این کار احساس مشارکت بیشتری در فرآیند قبول یک وظیفه خواهد داشت. ضمن این که اگر چیزی را فراموش کرد میتواند به این جدولها مراجعه کند. انجام این کارها علاوه بر اینکه باعث ایجاد احساس مسئولیت در کودک میشود، اعتماد به نفس کودک را نیز افزایش میدهد.
12-کارهای مناسب سن را به آنها بدهید.
کارهای خانه، راهی عالی برای آموزش ارزش مسئولیت پذیری است. از کودکان نوپا تا دبیرستانی، برای همه یک کار مناسب سن وجود دارد، مانند کنار گذاشتن اسباب بازی ها یا چیدن میز. دادن کارهای خانه به بچه ها نشان میدهد که ما به آنها چیز مهمی را واگذار میکنیم، که میتواند باعث شود آنها احساس ارزشمندی کنند و عزت نفس آنها را تقویت پیدا کند.
کلام پایانی
همه ما دوست داریم، فرزندانی مسئولیتپذیر تربیت کنیم. اما مسئولیتپذیری نیاز به سرمایهگذاری بلندمدت دارد و هیچ بزرگسالی متعهدی یکباره به وجود نمیآید. مسئولیتپذیری نیاز به پرورش از دوران کودکی دارد. ما به عنوان یک والد برای تربیت کودک مسئولیتپذیر، لازم است راهکارهایی را در نظر بگیریم. اگر کودک دائما از قبول یا انجام مسئولیت سرباز زده و عقبنشینی میکند، لازم است راهکارهایمان را مورد ارزیابی قرار دهیم. شاید کودک ما برای انجام مسئولیتهایش نیاز به کمک بیشتری دارد. در این مواقع باید از خود انعطاف بیشتری نشان دهیم و همانند یک دوست او را همراهی کنیم.
اگر میخواهیم در مسیر تربیت فرزند مسئولیتپذیر در کنار فرزندمان باشیم، نباید مثل یک معلم سختگیر بطور مداوم به او دستور بدهیم و از او اشکال تراشی کنیم. کودک ما برای یادگیری مسئولیتپذیری به همراهی صبورانه ما نیاز دارد. فراموش نکنیم آموزش مسئولیتپذیری کاری زمانبر است. اگر به این نکات و راهکارهایی که برای تربیت کودک مسئولیتپذیر ذکر شد توجه کنیم، خواهیم توانست کودکی وظیفهشناس تربیت کنیم.
خیلی عالی و جامع بود
❤❤
جامع و مفید????????