رابطه هیچکس با والدینش کامل و بدون نقص نیست. در روابط بین پدر و مادرها با فرزندان حتما چالشها و کاستیهایی وجود دارد. البته در بیشتر مواقع فرزندان با والدین خود رابطه خوبی دارند. اما متاسفانه برخی نیز شانس داشتن چنین رابطه خوب، سالم و بر مبنای احترام را با پدر و مادر خود ندارند، چرا که پدر و مادرهای این افراد در دسته والدین سمی قرار میگیرند. و متاسفانه رفتار این دسته از پدرها و مادرها، زندگی فرزندشان را به صورتی منفی شکل میدهد. در این مقاله سعی بر آن داریم که با خصوصیات و نشانههای والدین سمی آشنا شویم و یاد بگیریم چطور به عنوان پدر و مادر از این ویژگیها دوری کنیم. با مجله بنیانگذار همراه باشید.
والدین سمی چه والدینی هستند؟
اصطلاح والدین سمی، اصطلاحی کمی مبهم است و احتمالا تعریف متفاوتی از آن در ذهن هر یک از ما متبادر میشود. بسیاری والدین دارای اختلالات روانی، معتاد به الکل یا موارد مخدر، والدین کودک آزار، سوء استفادهگر، نابالغ از نظر احساسی را به عنوان والدین سمی میشناسند.
بیشتر پدر و مادرهایی که در دسته والدین سمی قرار میگیرند، افرادی هستند که بسیاری از خواستهها و نیازهای آنها در دوران کودکی برطرف نشده است. و متاسفانه بسیاری از این والدین هیچ اهمیتی نمیدهند که رفتار و اعمال آنها به چه میزان میتواند برای فرزندشان مضر باشد.
فرزندپروری سمی، سبکی است که والدین فضایی کنترل کننده و والد محور را ایجاد میکنند. در این سبک درک عاطفی و واقعی از نیازها و احتیاجات فرزندپروری وجود ندارد و فرزندان در میان توده احساساتی نظیر ترس و گناه بزرگ میشوند. و واضح است که چنین تربیتی باعث میشود در فرزندان احساس عدم امنیت و ترس از قضاوت شدن شکل بگیرد. همه این رفتارها به مرور باعث کاهش اعتماد به نفس فرزندان به خود میشود و در نهایت به تصویری که او از خود دارد تاثیر میگذارد.
چنین فرزندانی همواره به توانائیهای خود شک دارند و این موضوع به احساس درماندگی در آنها دامن میزند، زیرا آنها چارهای جز اثبات ارزش خود در خانواده ندارند.
رفتار والدین سمی میتواند بر سلامت روانی و عاطفی فرزندشان تاثیر مخربی داشته باشد. الگوهای والد محورانه بر چندین جنبه از زندگی فرزند تاثیر میگذارد. و علیرغم نیت خیر والدین، در تربیت فرزندی سالم و انعطافپذیر ناکام میمانند.
خصوصیات و نشانههای والدین سمی
پدر و مادرها همواره بهترینها را برای فرزندان خود میخواهند و تا جایی که در توانشان باشد، سعی میکنند بهترین کار ممکن را برای آنها انجام دهند. با این وجود خواسته یا ناخواسته رفتارهایی از خود بروز میدهند.
والدین سمی نمیتوانند مراقبتهای عاطفی، جسمی و روانشناختیای که برای رشد و سلامت عاطفی و مستقل بودن، کودک به آنها نیاز دارد را ارائه کنند. در ادامه با خصوصیات و نشانههای والدین سمی بیشتر آشنا میشویم.
1-والدین سمی توقع دارند، فرزندشان همواره با نظرات آنها موافق باشد.
والدین سمی اجازه نمیدهند کودک افکار یا نظراتی مغایر با آنها داشته باشد و اگر در موردی با آنها مخالفت کند، او را به سرکش بودن متهم میکنند. (در خصوص مسائل اعتقادی این ویژگی بسیار به چشم میخورد)
چنین والدینی در واکنش به مخالفت فرزند خود، یا تنبیه بدنی در نظر میگیرند یا مجازاتی دینی، یعنی به او میگویند با انجام این کار یا انجان ندادن آن کار، به جهنم میرود.
چنین والدینی حتی اجازه نمیدهند فرزندشان یک سوال ساده بپرسد، زیرا سوال پرسیدن نشانه این است که فرزند به والدین خود شک کرده است. در کل با چنین ویژگی، فرزند اجازه ندارد خودش فکر کند. چنین والدینی انتظار دارند فرزندانشان، نظر والدین خود را به عنوان حقیقت مطلق بپذیریند. شبیه یک سرباز فقط اطاعت کنند.
2-والدین سمی به حریم خصوصی فرزند اعتقادی ندارند.
وقتی فرزندان بزرگ میشوند، چنین والدینی به جای اینکه حریم شخصی فرزندشان را رعایت کنند، خود را محقق به دخالت و تصمیمگیری درباره جنبههای مختلف زندگی فرزند خود میدانند، حتی وقتی فرزندانشان یک زندگی مستقل را تشکیل دادهاند.
آنها حاضر به قبول، استقلال و مختار بودن فرزندان بر زندگی خود نیستند و در امور شخصی و تصمیمات کوچک و بزرگ فرزندان همچنان ادامه مییابد. درون کولهپشتی او را میگردند. اگر فرزندشان در اتاق خود را ببندد تا تمرکز بیشتری روی کارهای خود داشته باشد، چنین والدینی به او مشکوک میشوند. این والدین بدون اجازه تلفن همراه فرزند خود را برداشته و پیامها یا تماسهای او را چک میکنند.
3- والدین سمی، فرزند خود را با دیگران مقایسه میکند.
والدین سمی همیشه از فرزندان خود ناراضی هستند. آنها درباره هم سن و سالهای فرزند خود نکات مثبت را میبینند اما وقتی نوبت به فرزندشان میرسد تنها کاری که انجام میدهند این است که از او انتقاد کرده، سرزنش کنند و از شیوه ناکارآمد مقایسه فرزند با دیگران استفاده میکنند.
والدین سمی نمیتوانند امتیازات، خوبیها یا موفقیتهای فرزند خود را ببینند. آنها همیشه ویژگی و خصوصیت بالاتری از فرزند خود طلب میکنند و دیگران را رقیب فرزند خود میدانند.
4- والدین سمی انتظار دارند، فرزندان رویاهای آنها را محقق کنند.
والدین سمی، خود آرزوهای دور و درازی دارند که به این آرزوها و رویاها نرسیدهاند، بنابراین فرزندان خود را وادار میکنند که آنها باید به این آرزوها دست پیدا کنند. شاید وقتی از دور به چنین والدین و فرزندانشان نگاه کنیم، آنها را ستوده که خواهان خوشبختی و موفقیت فرزند خود هستند، اما در واقع آنها به دنبال ارضاء نیازها و آرزوهای بربادرفته خود از طریق فرزندانشان میباشند.
والدین سمی اغلب اجازه نمیدهند که فرزندانشان، انتخابهایی بر حسب خواستههای قلبی خود داشته باشند.
5- والدین سمی از راهکار تنبیه استفاده میکنند.
تنبیه کردن اصولا در مواقعی که چارهای نباشد به عنوان آخرین راهکار برای تغییر رفتار استفاده میشود. زمانی که والدین، فرزند خود را تنبیه میکنند، انتظار دارند فرزندشان بیاموزد رفتاری مسئولانهتر داشته باشد، در واقع والدین میخواهند فرزندشان رفتار درست را بیاموزد.
اما والدین سمی این هدف را از یاد میبرند و در عوض به صورت احساسی فرزندان خود را با واکنشی تند و سریع تنبیه میکنند. والدین سمی، تنبیه را نه برای تغییر رفتار فرزند، بلکه به دلیل احساس عصبانیت، ناامیدی، خجالت و ترس انجام میدهند. کتک زدن، سرزنش کردن، تحقیر کردن و تمسخر کردن از جمله روشهای انضباطی این والدین است. فرزندان این والدین، ممکن است از آنها بترسند، برنجند یا احساس بیارزشی کنند.
6- دادن احساس گناه، یکی از ویژگیهای والدین سمی است.
والدین سمی برای دستیابی به اهداف خود، به ایجاد احساس گناه متوسل میشوند تا فرزند خود را وادار به تغییر عقیده کنند. البته در یک رابطه سالم بین والدین و فرزندان، هر دو طرف خواستهها و نیازهای خود را بدون درخواست یا اصرار بر نادیده گرفتن خواستهها و نیازهای طرف مقابل، ابراز کند.
پدر و مادرهای سمی با فرو رفتن در نقش یک فرد قربانی، دائما در حال باجگیری عاطفی از فرزند خود هستند. آنها با تهدید به طرد کردن فرزند بیگناه، تهدید به ترک والد دیگر، تهدید به آسیب رساندن به خود، خود را به بیماری یا افسردگی زدن، حس گناه را در فرزند خود به وجود میآورند. آنها با استفاده از نقاط ضعف فرزند و ایجاد فشار روحی و روانی و ایجاد حس ترحم یا خود-سرزنشی در فرزندان، برای رسیدن به خواستههای خود استفاده میکنند.
7- اعمال کنترل شدید بر زندگی فرزندان
کنترل و زیر نظر داشتن زندگی فرزندان، کنترل کارها، رفت و آمدها و روابط فرزندان در اکثر خانوادههایی که سعی در تربیت صحیح فرزندان خود دارند، حتما دیده میشود. اما والدین سمی در این مورد به شکل افراطی عمل میکنند، به طوریکه گویا به مانند یک نگهبان که زندانیان خود را تحت نظر دارد تبدیل شده و فرزند خود را تحت فشار و محدودیت زیادی قرار میدهند.
این والدین درباره کوچکترین و بدیهیترین کارها به فرزند خود امر و نهی میکنند. این فرزندان نیز تحت تاثیر استرس و فشار زیادی بوده و گاهی از حقوق و نیازهای اصلی خود محروم میشوند.
8-احساسات والدین سمی، مقدم بر احساسات فرزندانشان است.
والدین سمی معمولا نمیتوانند به اندازه کافی از خود همدلی نشان دهند و مشکلات یا احساسات فرزند خود را درک کنند. این والدین آنقدر درگیر نیازها، احساسات و خواستههای خود هستند که فرصت پرداختن به احساسات فرزند خود را ندارند. هر چند بزرگسالان توانایی خوبی در مواجهه با مشکلات را دارند، اما ناتوانی در به تاخیر انداختن نیازها، مهمترین ویژگی والدین سمی محسوب میشود. ناتوانی در مواجهه با چالشها، ایجاد تابآوری در فرزندانشان را با مشکل مواجه میکند.
9-والدین سمی، عیبجو و سرزنشگر هستند.
والدین سمی، از فرزند خود هر کاری انجام میدهد عیب و ایراد میگیرند، و آن را وسیلهای برای سرزنش کودک قرار میدهند. والدین سمی با مقایسه فرزند خود با دیگران و یادآوری دائم نکات منفی و نقصهای آنها، سعی در تحقیر و کوچک شمردن قابلیتها و شخصیت فرزند خود دارند. این ویژگی والدین سمی باعث بروز اختلال در فرآیند رشد و تکامل و خودشکوفایی فرزندان میشود.
فرزندان چنین والدینی اغلب اعتماد به نفس و خودباوری کافی ندارند و در فعالیتهای اجتماعی یا حضور در اجتماع نمیتوانند به مانند دیگران عمل کرده و ارتباط موثر و پایداری با سایر افراد جامعه برقرار کنند.
10- واکنشهای شدید رفتاری، از ویژگیهای والدین سمی است.
والدین سمی از لحاظ احساسی و عاطفی بسیار متزلزل هستند و با کوچکترین اتفاق یا تغییری، واکنشهای شدید و خارج از کنترلی از خود نشان میدهند. در واقع کنترل هیجانات و احساسات برای آنها دشوار است. آنها با بروز این احساسات، میخواهند فرزند خود را تحت تاثیر قرار دهند، بدون اینکه توجهی به اثرات مخرب و زیانآور این رفتارها داشته باشند.
معمولا پیشبینی حرکات و رفتار این والدین ممکن نیست، مثلا نمیتوان به این مسئله پیبرد هنگام خوشحالی آیا واقعا احساس خوبی دارند یا خیر. یا ممکن است بلافاصله پس از احساس خوشحالی، رفتار پرخاشگرایانه و عصبانیت از خود نشان دهند.
11- والدین سمی، خودخواهی افراطی دارند.
بیشتر والدین سمی، خودخواه و از خودراضی هستند و به خود و داشتههای زندگی خود توجه بسیاری نشان میدهند و فرزندانشان اغلب جزء اولویتهای اصلی و مهم زندگیشان نیستند. برای آنها مهم نیست که رفتار و اعمال آنها چه تاثیراتی بر زندگی سایرین از جمله فرزندانشان دارد. آنها منحصرا روی خواستههای خود تمرکز میکنند.
همدلی با سایرین و درک موقعیت و وضعیت دیگران برای آنها دشوار است و اغلب از آن امتناع میکنند و اهمیتی برای افکار و احساسات سایر افراد قائل نیستند. به همین دلیل از درک نیازها و خواستههای جسمی و عاطفی فرزند خود مطلع نیست و اقدامی هم در جهت برقراری ارتباط موثر و صمیمانه با فرزندان خود نمیکنند. فرزندان چنین والدینی اغلب خود را در دنیا تنها و بدون پشتیبان مییابند یا حتی درجاتی از افسردگی و اختلال در تکامل شخصیت دچار میشوند.
12- والدین سمی به فرزندان خود افتخار نمیکنند.
چنین والدینی از خوشحالی فرزند خود، خوشحال نمیشوند و چه بسا ممکن است ناراحت نیز بشوند. گاهی حتی به طور ناخواسته به فرزندان خود احساس حسادت میکنند. همچنین در مقابل دستاوردهای فرزندشان بسیار بیتفاوت هستند و به گونهای رفتار میکنند تا احساس ارزشمندی را در کودک از بین ببرند.
اثرات والدین سمی بر فرزندان
اگر هر یک از خصوصیات و نشانههای والدین سمی که در بالا اشاره شد را دارید، باید بدانید همه این رفتارها و ویژگیها، اثرات منفی بسیاری بر فضای شخصی، تحصیلی و شغلی فرزندانتان میگذارد. فرزندانتان افرادی پرخاشگر و یا بسیار افسرده و گوشهگیر میشوند و در برقراری ارتباط اجتماعی در هر سطحی برای بلند مدت دچار مشکل میشوند، حتی ممکن است در نوجوانی یا جوانی به مواد مخدر و حتی دست به رفتارهای بزهکارانه و ضد اجتماعی بزنند.
مهمترین پیامد در رفتار والدین سمی این است که فرزند، والدین خود را بهترین و بزرگترین انسانها تصور میکنند. اشتباهات و رفتارهای نادرست والدین برای کودک قابل درک نیست و در نتیجه کودک تصور میکند آنچه والدین میگویند، درست است.
- “اگر والدین میگویند من ضعیف و ناتوان و بیعرضه هستم، درست میگویند.”
- “اگر والدین من عصبی و پرخاشگر هستند، و مرا تنبیه میکنند، به دلیل بد بودن من است.”
میزان آسیبپذیری این کودکان بستگی به درجه رفتارهای غلط والدین، شرایط اقتصادی و فرهنگی خانواده، شرایط دیگر اعضای خانواده و حضور یا عدم حضور یک والد با رفتار سالم است.
ویژگی فرزندان تحت تربیت والدین سمی
- نه گفتن برایشان سخت است، زیرا حد و مرزهای خود را نمیشناسند.
- مستعد ابتلا به اختلالات اضطرابی هستند.
- سخت کار میکنند تا دیگران را راضی نگه دارند.
- نمیتوانند خود واقعیشان باشند.
- در برابر رفتار بد دیگران عکسالعمل نشان نمیدهند.
- انتظار بدترین اتفاقات را در زندگی خود دارند.
- دنیا و آدمها را ناایمن میدانند و در عین نیاز به دیگران، از ایجاد روابط پایدار، سالم و صمیمانه ناتوان هستند.
- اعتماد به نفس و عزت نفس کافی ندارند و خود را لایق خوشبختی و موفقیت نمیدانند.
چطور تشخیص دهید در دسته والدین سمی هستید؟
- والدین سمی بیجهت از کودک خود انتقاد میکنند.
- تمایل دارند که از نظر احساسی نسبت به تصمیمات و صحبتهای فرزند خود واکنش نشان دهند به جای اینکه نظرات فرزندشان را بپذیرند.
- آنها معمولا از لحاظ فیزیکی یا کلامی ممکن است با فرزند خود درگیر شود و به او آسیب بزنند.
- والدین سمی در برقراری ارتباط دوستانه، صلح آمیز، درک عواطف و احساسات فرزند خود با شکست مواجه میشوند.
- والدین سمی ترسهای نهادینه شده کودکی خود را به فرزندشان منتقل میکنند. در واقع 80 درصد رفتارهای والدین سمی با فرزندانشان از دوران کودکی خودشان نشات میگیرد.
- والدین سمی خود در محیطی سمی رشد کردهاند و به دلیل عدم درک و آگاهی واقعی از اینکه احساسات و عواطف آنها نیز روزی سرکوب شده است، خود آن را به شکل یک چرخه ناخودآگاهانه به فرزندشان منتقل میکنند.
- والدین سمی به جای درک احساسات و موقعیت فرزند فقط بر اساس نفس خود با فرزندشان رفتار میکنند.
- والدین سمی همواره در پی اثبات جایگاه خود به عنوان پدر و مادر هستند
چطور والدین سمی نباشید؟
به عنوان فردی بالغ زمانی را به این اختصاص دهید و با فکر کردن به تجربیات دوران کودکی خود بررسی کنید چطور تجربیات دوران کودکی بر شخصیت شما اثر گذاشتهاند. به این فکر کنید که تجربیات کودکی چه احساسی در شما ایجاد میکنند که شما را وادار میکنند با فرزندتان اینگونه رفتار کنید.
احساسات خود را یادداشت کنید. از آنها آگاه شوید، در وهله اول پذیرش این احساسات سخت است اما درک و آگاهی از این احسااست به ایجاد آرامش و ترمیم روابط شما با فرزندتان کمک میکند. اقداماتی که برای ایجاد ارتباط با فرزندتان، موثر هستند در ادامه آورده میشود.
فضای کافی به فرزند خود بدهید.
به عنوان والدین آگاه به فرزند خود فضا و حریم شخصی بدهید. اجازه دهید او مسئولیت زندگی خود را برعهده بگیرد. سعی کنید در انتخابها و تصمیمات به او انگیزه بدهید.
او را برای داشتن استقلال تشویق کنید.
اگر والدینی کنترلگر باشید اجازه نمیدهید فرزندتان به عنوان یک انسان مسئولیتپذیر رشد کند. فرزندان شما بیش از آنچه که تصور میکنید توانایی دارند. یاد بگیرید با اعطا مسئولیتهای کوچک به فرزندان خود اعتماد کنید. اجازه دهید اشتباه کنند و از اشتباهات و تجربیات خود درس بگیرند. میتوانید مربی یا راهنمای فرزند خود باشید اما از کنترل و دخالت بیش از حد در مسائل شخصی، تحصیلی، شغلی و … خودداری کنید. دخالت بیش از اندازه، مسیر یادگیری تجربی فرزند شما را مسدود میکند. حتی کوچکترین دستاوردهای فرزند خود را تحسین کنید تا انگیزهای باشد برای دستیابی به موفقیتهای بیشتر.
در ارتباط با فرزندتان از کلمات درست استفاده کنید.
استفاده از کلمات نامناسب یکی دیگر از نشانههای فرزندپروری سمی است. اگر با کلمات تند با فرزند خود صحبت کنید به راحتی انگیزه او را سرکوب میکنید. از جمله تاکیدی مثبت در ارتباط با فرزندتان استفاده کنید. کلماتی را انتخاب کنید که به پیشرفت فرزندتان کمک کند و فرزندتان مطمئن شود که از تلاشهای او قدردانی میکنید حتی اگر به موفقیت دست پیدا نکند.
کلام پایانی
به یاد داشته باشید که رفتارهای سمی شما، از فرزندانتان والدین سمی میسازد. در مقاله امروز به 12 مورد از ویژگیهای والدین سمی اشاره کردیم، همچنین یادآوری کردیم که چه پیامدها و آسیبهای به واسطه این ویژگیها و رفتارها میتواند به فرزندانتان وارد شود. اگر نمیخواهید فرزندتان یک فرد با آسیبهای روانی یا یک والد سمی نباشد، بر این ویژگیها در خود غلبه کنید.
