تا حالا حتما پیش آمده از موضوعی خشمگین و عصبانی شده باشی و در اثر خشم شروع به پرخاشگری نسبت به نزدیکان یا اطرافیان خودت کرده باشی؟ تا حالا شده به دیوار مشت بزنی! یا محکم درب را بسته باشی! تا به حال از خودت پرسیدهای چطور میتونی خشم و عصبانیت خودت رو کنترل کنی؟ اول باید بدونی خشم و عصبانیت دو مقوله کاملا متفاوت هستند. خشم احساسی است که به دلایل مختلف در ما بوجود میآید، اما عصبانیت یکی از راههای بروز خشم است. در واقع خشم هیچ نمایش بیرونی ندارد، عصبانیت نمایش بیرونی این احساس است. از آنجائی که احساس خشم و عصبانیت ناشی از آن ممکن است موجب پیامدهای ناگوار برای نوجوانان گردد، لازم است هم والدین و هم نوجوانان با پدیده خشم و چگونگی کنترل خشم در نوجوانان آشنا باشند. به همین جهت این مقاله از مجله بنیانگذار را به مقوله کنترل خشم در نوجوانان اختصاص دادهایم.
خشم چیست؟
خشم همانطور که گفتیم یکی از حالات و احساسات درونی ما و یک پدیده کاملا طبیعی است، که ما نباید اجازه دهیم از کنترلمان خارج شود. اگر نتوانیم خشم خود را کنترل کنیم، ممکن است صدمات جبران ناپذیری هم به خود و هم به اطرافیانمان وارد کنیم.
احساس خشم زمانی در ما پدید میآید که احساس کنیم حقی از ما ضایع گردیده یا به آنچه میخواستیم نرسیدهایم. خشم انرژی است که یک باره به سمت ما هجوم میآورد. زمانی که در وجودمان احساس خشم داریم، میخواهیم به هر طریقی شده است این انرژی را از بدن خود تخلیه و این احساس را از خود دور کنیم. افراد به شیوههای مختلف سعی میکنند این انرژی را از بدن خود خارج کنند، بعضی از افراد شروع به پرخاشگری میکنند و حتی ممکن است الفاظ زشت و رکیک بر زبان بیاورند، برخی به وسایل آسیب میزنند، برخی به در و دیوار مشت میزنند، به هر حال هر فرد به طریقی سعی میکند این احساس را در خود کاهش دهد.
در این میان آنچه مهم است که در زمان خشم که همراه با عصبانیت خود را بروز میدهد بتوانیم خشم خود را کنترل کنیم، چرا که یک رفتار ناگهانی از روی عصبانیت حتما مشکل را بدتر میکند.
خشم و عصبانیت در نوجوانان
تغییرات جسمی، روانی دوران بلوغ، زمینهساز بسیاری از ناهنجاریها و رفتارهای آسیب زا مانند خشم در نوجوانان میشود. زود رنج بودن، عصبانی شدن از بسیاری مسائل حتی مسائل جزئی و پیش پا افتاده، بروز خشم نسبت به مسائل یا هیجانهای نامتعارف از ویژگیهای رفتاری دوران نوجوانی است. نکته مهم در این میان سبک تربیتی والدین است که اثر مهمی در خشم و کنترل خشم نوجوانان دارد.
علت خشم در نوجوانان
ویژگیهای جسمانی، عاطفی و شناختی از جمله علتهای ایجاد خشم در نوجوانان هستند که نقشهای مختلفی را در بروز خشم در سنین نوجوانانی و دوران بلوغ ایفا میکنند.
ایجاد تغییرات و تجربه کردن حالات و ویژگیهای متفاوت و اساسی در دوران نوجوانی در بروز خشم در نوجوانان نقش بسیار زیادی دارند.
- تغییرات جسمانی: مربوط به بروز ویژگیهای جنسی اولیه، تغییرات هورمونی، دردهای عضلانی و غیره.
- تغییرات شناختی: مربوط به هویتیابی نوجوان، تمایل به قدرت و استقلال، توانایی استدلال، نحوه تفکر، مسئولیت پذیری و غیره.
- تغییرات اجتماعی: تمایل نوجوان به عضویت در گروههای مختلف همسالان، کسب تجربه. نوجوانان تمایل به کسب موقعیت اجتماعی و قدرت هستند و اگر در راه رسیدن به این موارد، مانعی وجود داشته باشد، با خشم برخورد خواهند کرد.
- تغییرات عاطفی: در برخی از نوجوانان کم رویی، تمایل به انزوا و دوری از جمع، خجالت، شیوههای غلط در ابراز احساسات و در برخی دیگر تمایل شدید به بودن در جمع، رویاپردازی و هیجانات شدید بوجود میآید. حساس و زود رنج بودن از صفات مشترک اغلب نوجوانان است که به طبع بروز خشم در نوجوانان را هم تسهیل میکند.
خشم در نوجوانان چگونه خود را نشان میدهد؟
تصور کن در حال مطالعه کردن هستی، برادر کوچکترت در حال بازی و سر و صدا کردن است. واکنش تو چیست؟ این احساس در تو بوجود میآید که هیچکس به خواسته تو برای داشتن آرامش هنگام مطالعه یا درس خواندن اهمیت نمیدهد. حس خشم در تو بوجود میآید، شروع به پرخاشگری و فریاد زدن میکنی. حتی ممکن است او را کتک بزنی. عصبانیت، همان فریاد زدن یا کتک زدن برادر است. وسیلهای بد، برای هدفی خوب که همان تخلیه خشم است.
راهکارهای کنترل خشم در نوجوانان
1-خودآگاهی و خود کنترلی
از آنجائی که خشم میتواند قدرتمند باشد، مدیریت آن هم دشوار است. لازمه مدیریت خشم خودآگاهی و خویشتن داری است. خودآگاهی مهارتی است که میتوانی با تمرین به آن تسلط پیدا کنی.
خودآگاهی یعنی اینکه بتوانی دلیل و منبع احساسات و افکاری که موجب بروز خشم در تو شده است را بشناسی( علت خشم خود را پیدا کنی). خودآگاهی اهرم بسیار مهم و اساسی در کنترل خشم است.
بسیاری از واکنشهای به هنگام خشم با پیامد پشیمانی همراه است، خود کنترلی از جمله راهکارها کنترل خشم است. با این راهکار تمرین میکنی قبل از هر اقدام یا رفتاری به عواقب آن فکر کنی.
خود کنترلی و خودآگاهی این فرصت را به تو میدهند هنگام عصبانیت به رفتار خود توجه بیشتری داشته باشی.
2-برای تغییر آماده شو.
همه میتوانند تغییر کنند، اما به شرط این که بخواهند. اگر میخواهید در کنترل خشم خود موفق گردید، باید به این فکر کنید با کنترل خشم چه دستاوردهایی خواهید داشت. احترام بیشتر توسط اطرافیان؟ عزت نفس بیشتر؟ احساس رنج و نا امیدی کمتر؟ رویکرد آرامتر نسبت به زندگی؟
یادآوری اینکه چرا میخواهی تغییر کنی و چه دستاوردهایی کسب نمائی میتونه به تو کمک زیادی کند.
البته این تغییر، به صبر، زمان و تمرین نیاز دارد. به یکباره اتفاق نخواهد افتاد. مدیریت خشم در واقع یک مهارت جدید است که همانند هر مهارت دیگری به تمرین و تکرار نیاز دارد.
تصور کن در موقعیتی قرار گرفتهای که عصبانی شدهای، باید تصمیم بگیری چه اقدامی انجام دهی تا بتونی خشمت را کنترل کنی: در اینجا 5 راهکار برای اقدام وجود داره:
2-1مشکل را شناسایی کن (خودآگاهی)
اول از خودت بپرس: چرا عصبانی هستی؟ چه چیزی تو را عصبانی کرده است؟ چه احساسی داری؟ این کار را در ذهن خودت مرور کن یا با به زبان آوردن آن انجام بده.
برای مثال: من از برادر کوچکترم عصبانی هستم، چرا زمان مطالعه من اینقدر سر و صدا میکنه!
2-2 قبل از پاسخ به راه حلها فکر کن (خود کنترلی)
وقتی به راه حل فکر میکنی این فرصت را به خود میدهی که مشکل را حل کنی. در چنین مواقعی شروع به فکر کردن در مورد واکنش خود میکنی. اما بدون این که واکنش نشان دهی از خودت بپرس؟ الان چه کاری میتونم انجام بدهم. مثلا در این شرایط فکر میکنی:
الف) میرم و سر برادرم فریاد میزنم و حتی کتکش میزنم.
ب) میتونم بروم و از برادر کوچکترم بخواهم، وقتی من درس دارم یا مطالعه میکنم یک بازی آرومتر انجام بده
2-3عواقب هر راه حل را در نظر بگیر.
این جایی است که شما به این فکر میکنید که احتمالا هر یک از واکنشهای نتایج مختلفی در بر خواهد داشت.
از خودت بپرس: بعد از هر واکنش چه اتفاقی خواهد افتاد؟ با انجام هر راه حل ممکن است چه چیزهایی را از دست بدهم؟
2-4یکی از گزینه٬ها را انتخاب کن(تصمیم بگیر)
در این جا با انتخاب یکی از راه حلهاُ دست به اقدام میزنی. گزینهای را انتخاب کن که موثرترین راه باشد.
از خودت بپرس: بهترین انتخاب کدام است؟ هنگامی که راه حلی را انتخاب کردی، وقت اقدام است.
2-5نتیجه را بررسی کن
بعد از اقدام و پایان ماجرا، به این فکر کن که چطور مسئله را حل کردهای؟
از خودت بپرس: چگونه عمل کردم؟ آیا همه چیز مطابق انتظار پیش رفت؟ اگر نه، چرا؟ آیا از راه حلی که انتخاب کردم، راضی هستم؟ این کار باعث میشود تا درباره خود چیری را یاد بگیری و اجازه میدهی که امتحان کنی کدام راه حل، در موقعیتهای مختلف بهتر عمل میکند.
اگر راه حل درستی انتخاب کردی که به خوبی جواب داد، به خودت جایزه بده. و اگر نه مراحل قبل را مرور کن تا دلیل آن را بفهمی. انجام 5 مرحلهای که گفتیم در شرایط عادی ساده است، اما هنگام عصبانیت و خشم انجام آنها بسیار سخت است و باید بارها تمرین کرد.
یکی از راههای تخلیه هیجانات شدید، ورزش و فعالیت بدنی زیاد است. برای تخلیه هیجانات و احساسات منفی دویدن یا پیاده روی را در برنامه روزانه خود قرار بده.
3- فعالیت بدنی
یکی از راههای تخلیه هیجانات شدید، ورزش و فعالیت بدنی زیاد است. برای تخلیه هیجانات و احساسات منفی دویدن یا پیاده روی را در برنامه روزانه خود قرار بده.
4-یادگیری و گوش دادن به موسیقی
موسیقی میتواند روحیه تو را بسیار سریع تغییر دهد. میتونی با موسیقی برقصی یا ورزش کنی.
5-نوشتن افکار و احساسات منفی
میتونی احساسات، هیجانات منفی و خشم خود را روی کاغذ بیاری. این کار باعث میشه افکار و احساسات را از ذهنت خارج کنی. با این کار هم افکار و احساساتت را بهبود میبخشه و هم میتونی راحتتر آنها را بررسی و حل و فصل کنی.
6-مدیتیشن
مدیتیشن یک روش کنترل استرس است و کمک میکنه در هنگام خشم و عصبانیت از خویشتنداری استفاده کنی. اگر به طور مرتب مدیتیشن داشته باشی، به مرور زمان بروز عصبانیت کمتری در خود شاهد هستی.
7-با فردی مورد اعتماد صحبت کن.
صحبت و مشاوره گرفتن از یک فرد معتمد باعث میشود به احساسات دیگر نهفته در زیر خشم پی ببری. احساساتی نظیر غم، اندوه و ترس. صحبت با یک فرد معتمد میتواند کمک کننده باشد.
8- حواست رو پرت کن.
تماشای فیلم، آواز خواندن و…. کارهایی هستند که ذهن را از موقعیت تحریک کننده دور میکند. این اقدامات کمک میکنند تا آرام بشی و عصبانیت خودت را کنترل کنی.
9-مشاوره بگیر.
اگر شرایط زندگی به گونهای است که باعث میشوند اغلب عصبانی باشی برای کنترل خشم به کمک ویژهای نیاز داری.
اگر هر یک از موارد زیر رخ داد، به والدین، معلم، مشاور یا هر فردی بزرگسالی که به او اعتماد داری، شرایط خود را بگو:
- نسبت به آنچه در گذشته رخ داده یا هنوز هم ادامه دارد، احساس خشم پایدار داری
- بیشتر مواقع احساس تحریک پذیری و بدخلقی داری.
- احساس خشم و عصبانیت برای روزهای متوالی ادامه دارد و باعث میشود به خود یا دیگران آسیب بزنی.
- اغلب درگیر مشاجره و دعوا قرار میگیری.
اینها میتواند نشانه افسردگی باشد و برای حل این مسئله باید از دیگران کمک بگیری.
کلام پایانی
عصبانیت احساسی با قدرت است که ممکن است گاهی طاقت فرسا باشد. یادگیری نحوه کنار آمدن و کنترل خشم و عصبانیت به تلاش، تمرین، صبر و زمان نیاز دارد. و اگر بخواهی میتوانی در کنترل خشم موفق باشی.
